Mental load: waarom jij altijd overal aan denkt

Het is dinsdagavond, half tien. Je ligt eindelijk op de bank en je hoofd draait nog door. De verjaardag van je schoonmoeder is zaterdag en er is nog geen cadeau. De opvang wil voor vrijdag een formulier terug. De tandpasta is bijna op. En had iemand die afspraak bij de huisarts nou verzet of niet? Je partner zit naast je en kijkt ontspannen een serie. Hij weet het gewoon allemaal niet. Want jij weet het.

Dat gevoel heeft een naam: mental load. Het is het onzichtbare denkwerk dat nodig is om een huishouden, een gezin of eigenlijk een heel leven draaiende te houden. Het onthouden, vooruitdenken, plannen en in de gaten houden. Onderzoek laat zien dat dit werk vaker bij vrouwen ligt, ook in relaties die zichzelf gelijkwaardig vinden. In dit artikel lees je wat mental load precies is, waarom het zo zwaar weegt en wat je er concreet aan kunt doen.

Wat is mental load precies?

De term werd bekend door een stripverhaal van de Franse tekenares Emma, Fallait demander (in het Engels You should've asked) uit 2017. Daarin vraagt een man aan zijn vriendin: "Je had het toch gewoon kunnen vragen?" En precies daar zit het. Wie moet vragen, is de projectleider. Wie wacht tot hij gevraagd wordt, is de uitvoerder.

De Amerikaanse socioloog Allison Daminger deed er serieus onderzoek naar. In haar studie The Cognitive Dimension of Household Labor (American Sociological Review, 2019) interviewde ze 35 stellen. Ze onderscheidt vier stappen in wat zij cognitief werk noemt:

1. Anticiperen: zien dat er iets nodig is ("de winterjas van de kleine is te klein").
2. Opties zoeken: uitzoeken welke mogelijkheden er zijn (welke winkel, welke maat, tweedehands of nieuw).
3. Beslissen: de keuze maken.
4. Opvolgen: checken of het ook echt gebeurd is.

Daminger vond dat vrouwen in haar onderzoek meer cognitief werk deden, en vooral meer van het anticiperen en opvolgen. Bij het beslissen zelf was de verdeling ongeveer gelijk. Dat is een interessant detail. Het deel dat het meeste aanzien en invloed geeft, wordt gedeeld. Het deel dat eindeloos doorloopt en niemand ziet, ligt vaker bij haar.

Het verschil tussen een taak doen en een taak dragen

Dit is de kern van mental load. Een taak uitvoeren is iets anders dan een taak dragen. Boodschappen doen met een lijstje dat iemand anders heeft gemaakt, kost een uur. Bijhouden wat er in huis is, wat er deze week gegeten wordt, wie er allergisch is voor noten en wanneer de feestdagen vallen, dat kost geen uur. Dat kost ruimte in je hoofd, de hele week door.

Daarom voelt "hij doet toch ook veel in huis" soms zo frustrerend. Het klopt vaak ook. Maar als jij nog steeds degene bent die de lijst maakt, de afspraken onthoudt en het overzicht heeft, dan draag jij de last, ook als de klussen eerlijk verdeeld lijken.

Herken je dit? Zo ziet mentale belasting er in het dagelijks leven uit

Mental load gaat niet alleen over moeders. Voor veel vrouwen tussen de 25 en 35 begint het al eerder, en het sluipt erin via kleine dingen.

Nog zonder kinderen:

• Jij onthoudt de verjaardagen van zijn familie, en koopt het cadeau.
• Jij weet wanneer de huur omhoog gaat, wanneer de verzekering verloopt en waar de garantiebon ligt.
• Jij plant de vakantie, inclusief wie er voor de planten zorgt.
• Op je werk ben jij degene die de taart voor de collega regelt en de notulen maakt.

Met een kinderwens:

• Jij houdt je cyclus bij, slikt foliumzuur en leest je in over wat er straks allemaal geregeld moet worden.
• Jij weet al welke kinderopvang een wachtlijst heeft.

Met jonge kinderen:

• Jij weet welke maat luiers er nu nodig zijn, wanneer het volgende consultatiebureau-bezoek is en dat er donderdag een gymtas mee moet.
• Jij hebt de appgroep van de opvang op je telefoon. Hij niet, of hij heeft hem gedempt.
• Als het kind ziek is, ben jij degene die belt, regelt en afspraken verschuift.

Klinkt herkenbaar? Dan ben je echt niet de enige.

Wat zeggen de Nederlandse cijfers over zorgtaken?

Mental load is lastig te meten, juist omdat het onzichtbaar is. Tijdsbestedingsonderzoek meet vooral de zichtbare taken. Maar ook die cijfers laten een duidelijk beeld zien.

• Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP, rapport Een week in kaart, met cijfers uit 2016) besteden vrouwen in Nederland gemiddeld 9 uur per week meer aan huishouden en zorg dan mannen. In 2006 was dat verschil nog 11 uur.
• De Emancipatiemonitor 2022 van het CBS en het SCP laat zien dat 4 op de 10 ouders met kinderen onder de 18 werk en zorg het liefst gelijk zouden verdelen. In de praktijk lukt dat minder dan 1 op de 10 stellen.
• Bij bijna de helft van de ouders (48 procent) werkt de man meer en neemt de vrouw een groter deel van de zorg op zich.
• Bij de geboorte van het eerste kind gaat 45 procent van de moeders minder werken of stopt helemaal.

Dat laatste hangt nauw samen met mental load. Wie minder uren werkt, is vaker thuis en wordt vanzelf degene die het overzicht heeft. Dat overzicht blijft daarna vaak bij haar liggen, ook als de kinderen ouder worden. We schreven er eerder over in ons artikel over waarom vrouwen minder gaan werken na een kind.

Let op: de uren zelf zeggen weinig over het denkwerk eromheen. Het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) maakt in zijn kennisdossier over taakverdeling in de opvoeding precies dat onderscheid. Ook als de zichtbare taken op papier goed verdeeld lijken, kan een van beide ouders veel meer druk ervaren door de onzichtbare taken, zoals vooruit plannen en het welzijn van het kind in de gaten houden.

Waarom mental load zo zwaar weegt

Het is werk dat nooit af is. Een stofzuiger zet je uit. Je hoofd niet. Mental load loopt door tijdens je werk, onder de douche en om drie uur 's nachts. Daardoor kom je zelden echt tot rust, zelfs niet op momenten die er van buiten uitzien als vrije tijd.

Het werk is ook onzichtbaar, en onzichtbaar werk krijgt geen waardering. Niemand bedankt je voor het feit dat de gymtas er donderdag gewoon was. Je merkt het pas als het misgaat.

En het vreet aan je relatie. In ons artikel over je relatie na kinderen beschreven we hoe juist dit onzichtbare werk sluipend wrok kan voeden. De een denkt "waarom moet ik overal aan denken?", de ander denkt oprecht "je hoeft het maar te vragen". Zo word jij de manager van je partner, en dat is voor geen van beiden een fijne rol.

Bij veel vrouwen komt de overvolle emmer er op onverwachte momenten uit, bijvoorbeeld in een woede-uitbarsting om iets kleins als een sok op de vloer. Die sok is dan zelden het echte probleem. Meer daarover lees je in ons stuk over mom rage.

Mental load verdelen: wat werkt echt?

Goed nieuws: de verdeling van mental load is ooit ongemerkt zo ontstaan, en wat zo ontstaan is, kun je samen opnieuw inrichten. Een paar dingen die helpen.

1. Maak het onzichtbare zichtbaar

Ga samen zitten en schrijf alles op wat er in jullie huishouden gebeurt. Alles, ook de dingen die "vanzelf" gaan. Wie onthoudt de vuilniskalender? Wie houdt de groepsapp van school bij? Wie weet wanneer de auto naar de APK moet?

Doe dit op een rustig moment, niet midden in een ruzie. Vaak schrikt de partner die minder draagt oprecht van de lengte van de lijst. Laat die schrik er gewoon even zijn, het is precies het inzicht dat jullie nodig hebben.

2. Verdeel hele taken, inclusief het denkwerk

Hier komt het boek Fair Play (2019) van de Amerikaanse Eve Rodsky van pas. Rodsky deelt het huishouden op in zo'n honderd taken op kaarten. Haar belangrijkste regel: wie een kaart heeft, doet het hele traject. Zij noemt dat CPE: conception, planning, execution. Bedenken, plannen en uitvoeren.

Dus niet "jij haalt de kinderen op dinsdag" maar "jij bent verantwoordelijk voor de buitenschoolse activiteiten". Dat betekent ook: de inschrijving regelen, het zwemdiploma in de gaten houden, de nieuwe zwemspullen kopen. Zonder dat jij hem eraan herinnert.

3. Spreek samen af wat 'goed genoeg' is

Rodsky noemt dit de minimum standard of care: een gezamenlijke afspraak over wat het minimum is waar een taak aan moet voldoen. Hoe vaak moeten de lakens verschoond? Wat is een prima lunchtrommel? Spreek het vooraf af, dan hoeft niemand achteraf te controleren.

4. Laat los, ook als het anders gaat dan jij het zou doen

Dit is voor veel vrouwen het lastigste stuk, en het verdient eerlijkheid. Als je een taak overdraagt en vervolgens toch controleert, verbetert of overneemt, dan draag je hem nog steeds. Je partner leert zo bovendien dat het toch niet uitmaakt wat hij doet.

Een taak echt overdragen betekent accepteren dat het cadeau voor de juf misschien een ander cadeau wordt dan jij had gekozen. Of dat het een dag later komt. Dat is oké. Je wint er ruimte in je hoofd voor terug.

5. Stop met 'helpen'

Taal doet ertoe. Als hij jou "helpt" met het huishouden of met de kinderen, blijft het jouw huishouden en blijven het jouw kinderen. Probeer samen het woord helpen te schrappen. Het zijn jullie taken.

6. Plan een vast moment om bij te stellen

Een verdeling is nooit af. Er komt een baby, een nieuwe baan, een verbouwing. Plan bijvoorbeeld eens per maand een kort overleg van een half uur. Wat loopt goed, wat schuurt, welke kaart moet van eigenaar wisselen? Zo voorkom je dat alles langzaam weer terugschuift naar degene die het altijd al deed.

Als het gesprek niet lukt

Soms helpt een lijstje niet. Misschien voelt je partner zich aangevallen, of lopen gesprekken steeds vast. Dan mag je er gerust iemand bij halen. Een relatietherapeut of een gezinscoach kan helpen om het gesprek op een andere manier te voeren.

Merk je dat je al langere tijd uitgeput bent, slecht slaapt, je nergens meer op kunt concentreren of snel overprikkeld raakt? Neem dat serieus. Een overvol hoofd kan op den duur leiden tot overbelasting. Bespreek het met je huisarts of de praktijkondersteuner GGZ. Dat hoeft echt niet te wachten tot het niet meer gaat.

Tot slot: jij hoeft niet het geheugen van het hele huis te zijn

Mental load ontstaat zelden doordat iemand het zo wil. Het groeit langzaam, omdat de een er net iets eerder aan denkt en de ander het daarna laat liggen. Na een paar jaar lijkt het vanzelfsprekend dat jij het overzicht hebt.

Dat kan anders. Het begint met een lijst op de keukentafel en een gesprek op een rustige avond. Om samen te kijken wat er beter kan. En misschien, op een dinsdagavond om half tien, lig je dan gewoon op de bank. Met een hoofd dat even niets hoeft te onthouden.

Bronnen:

• Daminger, A. (2019). The Cognitive Dimension of Household Labor. American Sociological Review, 84(4), 609-633. Samenvatting via Harvard Kennedy School.
• CBS & SCP, Emancipatiemonitor 2022. CBS: Verdeling werk en zorg tussen vaders en moeders vaak anders dan gewenst (8 maart 2023).
• SCP, Een week in kaart (cijfers 2016), zoals gerapporteerd door NOS (21 december 2017).
• Nederlands Jeugdinstituut, De verdeling van taken in de opvoeding: als het niet gelijk voelt.
• Rodsky, E. (2019). Fair Play: A Game-Changing Solution for When You Have Too Much to Do (and More Life to Live). G.P. Putnam's Sons.
• Emma (2017). Fallait demander (You should've asked), strip.

De informatie in dit artikel is informatief en geen professioneel advies. Maak je je zorgen over je mentale gezondheid? Raadpleeg altijd je huisarts.